Untitled Document
  • Υπέρμετρες υποσημειώσεις σε καλή λογοτεχνία

    Φαίνεται πως η καταξιωμένη λογοτεχνία υποφέρει συχνά από... πολλή μελέτη. Εκεί που ένα έργο κάποτε απλά διαβαζόταν κι αγαπιόταν, με το πέρασμα των χρόνων, ακριβώς λόγω του μεγέθους που απέκτησε, έγινε αντικείμενο μελέτης, πράγμα που δεν είναι μεμπτό βέβαια, και που όμως δυστυχώς, για κάποιον ακαθόριστο λόγο, αυτή η μελέτη πρέπει να φτάσει μέχρι εμάς, τον απλό αναγνώστη, εν είδει προλόγων, παραρτημάτων και υποσημειώσεων, δυστυχώς συχνά υπέρμετρων που, τουλάχιστον στα μάτια τα δικά μου, φτάνουν σε επίπεδο παθογένειας.

    Να προλάβω να πω πως γράφω εδώ με καλή προαίρεση και αρκετή διάθεση για χιούμορ. Εκτιμώ καί τον Πατάκη καί τον Εξάντα, εκδόσεις που δίνουν με φανερό μεράκι καλοεπιμελημένα βιβλία, κι εκτιμώ καί τον μεταφραστή Ηλία Ματθαίου, του οποίου έχω αρκετές από τις καλές του μεταφράσεις στην βιβλιοθήκη μου (Λόρκα, Ανθολογία Ισπανικής Ποίησης κτλ.)

    Συνεχίζοντας, λοιπόν, ας ομολογήσω πως σίγουρα, μπορώ κι εγώ να εκτιμήσω δυο-τρία σχόλια, καλοζυγισμένα και με φειδώ, αλλά υπάρχουν περιπτώσεις που το πράγμα ξεφεύγει πολύ. Έτσι, κι αφήνοντας στην άκρη για την ώρα, προλόγους και παραρτήματα, θα ήθελα να ρίξουμε μια ματιά σε δυο βιβλία σχολιασμένα με υπέρμετρο ενθουσιασμό.

    Το υπέροχο μυθιστόρημα "Λολίτα" του Ναμπόκοβ, λοιπόν, μας έρχεται με 833(!) σχόλια από τις εκδόσεις Πατάκη. Βέβαια, το εξώφυλλο σημειώνει "σχολιασμένη έκδοση" αλλά τουλάχιστον εγώ πιάστηκα απονήρευτος, δίχως να υποπτευθώ το μέγεθος και... το ποιον του σχολιασμού. Όμως αυτό είναι κάτι που τελικά το διαπιστώνουμε ευθύς εξαρχής αφού αντί να αφεθούμε στην καλή μυθοπλασία, πιανόμαστε συνεχώς να ξεφυλλίζουμε μπρος-πίσω για να διαβάσσουμε το κάθε σχετικό και άσχετο, και συχνά φλύαρο, σχόλιο.

    Διαβάζουμε για παράδειγμα μέσα στο βιβλίο, στην σελ. 536: "...διέκρινε από μακριά ένα ημίγυμνο νυμφίδιο καθηλωμένο καθώς χτένιζε τα μαλλιά του, που ήταν σαν της Αλίκης στη Χώρα των Θαυμάτων".

    Α! Μια εικόνα ξεκάθαρη για τον καθένα. Σε κάποια ασχολίαστη έκδοση θα ήμασταν ήδη στην επόμενη πρόταση και θα φεύγαμε με την αφήγηση και τις εικόνες του Ναμπόκοβ. Όμως εδώ όχι: πρέπει να πατήσουμε "pause" γιατί στο τέλος της πρότασης υπάρχει παραπομπή στην υποσημείωση 707. Βάζω λοιπόν στην άκρη για λίγο την λογοτεχνία του Ναμπόκοβ και πιάνομαι να ξεφυλλίζω μέχρι να βρω την υποσημείωση 707 στην σελ. 736. Εκεί δεν λέει τίποτα παρά να κοιτάξω την σημείωση 339 όπου μιλάει για τον Λιούις Κάρολ. Ξανά ξεφύλλισμα, προς τα μπρος τώρα, και φτάνω στην σελ. 669 όπου βρίσκεται η σημείωση 339 και εκεί υπάρχουν δύο σελίδες (!) για το τί έχει πει ο Ναμπόκοβ για τον Λιούις Κάρολ, πράγματα ίσως σημαντικά για έναν μελετητή, αλλά εμείς που θελήσαμε να διαβάσουμε το μυθιστόρημα βρισκόμαστε να διαβάζουμε άλλα κι άλλα και να πηγαίνουμε μπρος πίσω κι από την μια παραπομπή στην άλλη, τελείως έξω από την αφήγηση, εγκλωβισμένοι σε κάποιο άλλο εγκάθετο σύστημα ιδεών και εικόνων.

    Θα διακόψεις την ανάγνωση για να δεις την σημ. 46; Αυτή θα σε παραπέμψει απλά στις σημ. 156 (η οποία σε παραπέμπει ούτως ή άλλως στην 218) και 218 όπου η 218 θα σε παραπέμψει στις σελ. 179-180, 263, 278-279, 422-424, 492-493, σημ. 156 (η οποία σε παραπέμπει στην σελ. 118 και πίσω στην σημ. 218 αν και από εκεί ήρθες), σημ. 139 (με αναφορές στις σελ. 295, 553, 557 και στην σημ. 14 η οποία έχει αναφορές σε σελ. από ξένες εκδόσεις αλλά και παραπομπή για την σελ. 578 όπου υπάρχει ένας επίλογος, τις σελ. 48-103 του προλόγου και την σημ. 123 (η οποία μας παραπέμπει στην σημ. 14, στις σελ. 48-103 της εισαγωγής, σημ. 380, σε κάποια συμπληρωματικά κείμενα, στην σημ. 262 (η οποία μας παραπέμπει στην σημ. 260 που με την σειρά της μας παραπέμπει στις σημ. 425 (με παραπομπή στην 643 και 260 από όπου ήρθαμε), σημ. 442, σημ. 643 (με παραπομπή πίσω στην 425 και 442) και σημ. 470 (με παραπομπή στην σημ. 106)) και σημ. 147 (παραπ. στις σελ. 73-75 της εισαγωγής)), σημ. 559 (που μας παραπέμπει στην σημ. 123 για έναν κατάλογο αναφορών στον Κίλτυ, αλλά από εκεί περάσαμε ήδη σε αυτόν τον χαοτικό κυκεώνα σημειώσεων), σημ. 410 και 15 (η οποία μας παραπέμπει στις σημειώσεις 238, 321, 475, 490, 515, 556, 639, 698, 758 σχετικά με τον Joyce τις οποίες δεν κάθομαι πια να παρακολουθήσω τί λεν και πού αλλού παραπέμπουν)) και σημ. 557.

    Τί είπες; Διάβαζες την Λολίτα; Είχες την εικόνα των μαλλιών που ήταν σαν της Αλίκης στην Χώρα των Θαυμάτων; Αυτή η τελείως απλή και κατανοητή εικόνα έχει εξανεμιστεί, η λογοτεχνία έχει μπαγιατέψει στο "pause", έχει ώρα που αντί να διαβάζεις Ναμπόκοβ, τρέχεις μπρος-πίσω, σαν τον Βέγγο, για να διαβάζεις τεχνικές φλυαρίες... μελετητών, που βρήκαν τρόπο να πάρουν μια θέση δίπλα στο μεγάλο μυθιστόρημα.

    Κάποιος μπορεί να προτείνει να παραλείψουμε τις σημειώσεις, αλλά αυτά τα αριθμουλάκια βγάζουν μάτι. Πολλοί είναι ψυχαναγκαστικοί και δεν μπορούν να τα παραλείψουν, άλλοι άμαθοι και απλά πέφτουν στην παγίδα, κι εγώ απλά κάπως νευρικός τύπος όταν με ενοχλούν• κι ενώ, όταν είδα περί τίνος πρόκειται, διάβασα ελάχιστες από περιέργεια και παρέλειψα τις υπόλοιπες, κάθε επόμενο αριθμουλάκι μού προκαλούσε ψυχική αναστάτωση. Γιατί ενώ είχα τον συγγραφέα απέναντί μου, ήταν σαν να υπήρχε κάποιος άσχετος τύπος ανάμεσά μας που πεταγόταν συνεχώς: "Εεε, συγνώμη, να σου πω κάτι τώρα γι' αυτό εδώ το σημείο;"
    "Όχι, να βγάλεις τον σκασμό!"
    Και στην επόμενη παράγραφο αυτός να επιμένει "Εεεε συγνώμη, κι εδώ κάτι να σχολιάσω!!" και στην επόμενη σελίδα και στην επόμενη και στην επόμενη κι εγώ να προσπαθώ να βρω τεχνικές για να τον αγνοήσω, όπως θα έκανα με μια μύγα που με τριγυρίζει εάν βρισκόμουν έξω στην αυλή....

    Να σημειώσουμε πως ο συγκεκριμένος υπερσχολιασμός ανήκει στην αγγλική έκδοση και είμαι σίγουρος πως ο Πατάκης τον υιοθέτησε με μια διάθεση να κάνει το καλύτερο. Οι εκδόσεις Πατάκη είναι προσεγμένες, από κάθε άποψη, αλλά εδώ πιστεύω πως πετυχαίνουν το αντίθετο αποτέλεσμα, όπως μια υπερπροστατευτική μητέρα με τον κανακάρη της. Ή ίσως να είναι μια έκδοση που στοχεύει σε φιλολόγους. Το "σχολιασμένη έκδοση", πάντως, εμένα με έπιασε ανύποπτο τότε που το αγόρασα, πάνε πλέον πολλά χρόνια.

    Μια φορά μιλούσα με έναν γνωστό για την Λολίτα και μου είπε πως την ξεκίνησε αλλά την παράτησε νωρίς γιατί "τον κούρασε". Τον ρώτησα εάν διάβαζε και τα σχόλια και μου είπε πως ναι. Του είπα πως είναι ένα πολύ καλό βιβλίο και τον προέτρεψα να ξαναδοκιμάσει δίχως αυτά και κρίμα, διάολε, που δεν θυμάμαι πια ποιος ήταν, για να ελέγξω εάν έπιασε το ξόρκι.

    Γιατί δεν απέχει πολύ αυτός ο σχολιασμός από την περίπτωση που πας να δεις μια ταινία κι ο διπλανός σου επιμένει αδιάκοπα να σου εξηγεί χαμηλόφωνα στο αφτί το ένα και το άλλο, τί θέλει να πει εκεί ο σκηνοθέτης, και ποιοι λόγοι τον ώθησαν να στήσει μια σκηνή με τον άλφα τρόπο.

    Κι όπως θα ήταν τραγικό και αστείο να εκτίθεται «Η Ζαν Εμπιτέρν με καπέλο και κολιέ» του Μοντιλιάνη γεμάτη πάνω με ποστιτ χαρτάκια μελετητών που μας εξηγούν το ένα και το άλλο, ένα όμοιο αποτέλεσμα πετυχαίνει αυτός ο ασύδοτος υπερσχολιασμός σε ένα λογοτεχνικό έργο.



    Και παρότι η Λολίτα από Πατάκη είναι ένα τρανταχτό παράδειγμα, ας θυμηθούμε άλλη μια περίπτωση, υπερβολική κι αυτή, κατά την γνώμη μου: τον "Δον Κιχώτη" του Θερβάντες όπως εκδόθηκε από τον Εξάντα. Πιστεύω πως κι ο Εξάντας, όπως κι ο Πατάκης, προσπαθούν να κάνουν το καλύτερο και να δώσουν στον κόσμο επιμελημένες εκδόσεις. Και είναι οι εκδόσεις τους επιμελημένες. Επιτρέποντας όμως την παρεμβολή ενός υπέρμετρου σχολιασμού, επιβαρύνουν την λογοτεχνία καταστρέφοντας την αναγνωστική απόλαυση για μια μερίδα αναγνώστες.

    Εδώ τα σχόλια είναι, ευτυχώς, στο κάτω μέρος της σελίδας και δεν έχουν αυτό αναδρομικό τρέξιμο μέσα στις σημειώσεις. Κι εδώ, όμως, τα περισσότερα σχόλια είναι τελείως αχρείαστα και μάλλον παρασιτικά. Βάζει π.χ. ο Θερβάντες τον Σάντσο Πάντσα (Πάνθα) να λέει στον κουρέα (σελ. 270): "Ο κύριός μου κάνει προσκύνημα μετανοίας καταμεσής ετούτου του βουνού, και το βρίσκει πολύ του γούστου του" και πάμε κάτω τα μάτια, γιατί βεβαίως υπάρχει υποσημείωση, και διαβάζουμε: "Απ' τις λίγες φορές που λείπει η ένδειξη "είπε ο Σάντσο" ή "παρατήρησε ο Σάντσο", αναγκαία μάλιστα εδώ, αφού παραλείπεται το υποκείμενο της επόμενης φράσης: και στη συνέχεια, γρήγορα και χωρίς διακοπή, τους διηγήθηκε... κλπ.

    Κι ενώ η κουβέντα του Σάντσο ήταν απολύτως κατανοητή, θέλει προσπάθεια να καταλάβεις το σχόλιο, κι αφού το διαβάσεις και το αποκωδικοποιήσεις να αναλογιστείς, γιατί διάολο σε διέκοψε, εκεί που διάβαζες, για να σου πει αυτό το αχρείαστο πράγμα, αφού είναι ξεκάθαρο πως μιλάει ο Σάντσο με τον κουρέα. Πρέπει να διαβάζουμε συνεχώς τις σκέψεις που έκανε κάποιος άγνωστος μελετητής όταν διάβαζε τον Δον Κιχώτη; Δεν μπορούμε να αφεθούμε στις δικές μας; Κι αυτό δεν σταματά. Πίσω στην σελ. 272 γράφει ο Θερβάντες: "Δεν εκτίμησαν και λίγο οι δύο την καλή μνήμη του Σάντσο Πάνθα•..." και μας "εξηγεί" ο σχολιαστής: Προφανώς ο Θ. ειρωνεύεται, με το λεπτό κι αδιόρατο τρόπο του, την αμορφωσιά του Σάντσο, που αυτή κυρίως κι όχι η κακή του μνήμη είναι η αιτία, όχι μόνο να μη θυμάται, μα και να παραμορφώνει τα κάπως δια γραμμάτων λόγια του αφεντικού του.

    Καταρχήν, αν είναι προφανές γιατί χρειάζεται να μας το επισημάνει;! Έπειτα, γιατί διάολο μας διέκοψε και πάλι για να μας πει τις όποιες σκεψούλες του; Και στην παγίδα φτάνει να πέφτει και ο μεταφραστής, ο ψημένος στην ισπανική λογοτεχνία Ηλίας Ματθαίου, ο οποίος σημειώνει στην σελ. 296 για κάποια πρόταση: Καλείται ο βιαστικός αναγνώστης να προσέξει τη συναρπαστική υπερβολή της διηγούμενης, ή μάλλον του Θ.

    Μα αν είναι βιαστικός από τον χαρακτήρα του, γιατί δεν τον αφήνουμε να τρέξει, όπως το συνηθίζει, και πρέπει να τον βάλουμε να σκοντάψει; Όμως αυτός, ο βιαστικός, μάλλον δεν σκόνταψε και συνέχισε το τρέξιμο κι είναι τα δικά μας μάτια, των προσεκτικών, που θα διακόψουν την ανάγνωση. Και γιατί; για να μάθουμε πως η συγκεκριμένη υπερβολή είναι... συναρπαστική υπερβολή. Μα για εμένα μπορεί να μην είναι συναρπαστική αλλά, ας πούμε, απλοϊκή. Γιατί να παρεμβληθεί η υποκειμενική εκτίμηση κάποιου τρίτου στην δική μου πρόσληψη; Από εκεί και πέρα, γίνεται να μας σταματάει κάποιος στις υπερβολές για να μα πει πως είναι υπερβολές; Με την ίδια λογική θα πρέπει να μας ξανασταματήσει στις ανακρίβειες για να μας πει πως είναι ανακρίβειες, στις μεταφορές για να μας πει πως είναι μεταφορές και στις παρομοιώσεις για να μας υποδείξει πως είναι συναρπαστικές. (Και συγχώρεσέ με κ. Ματθαίου γιατί αλήθεια εκτιμώ τις μεταφράσεις σου και το μεράκι που φανερά βάζεις σε αυτές.)

    Έτσι στο κείμενο παρεμβάλλονται ένα σωρό αχρείαστες σημειώσεις, είτε από τον μελετητή, είτε από τον μεταφραστή, είτε από οποιονδήποτε βρέθηκε στον δρόμο μέχρι την έκδοση, πράγματα που δεν μας απασχολούν αλλά που καταλήγουν να μας απασχολήσουν. Μερικά παραδείγματα για όποιον κάνει κέφι: (σελίδα/αριθμός σημ.) 261/14, 280/2, 294/3, 296/6, 299/1, 316/15, 319/2, 318/1, 331/13,331/14, 331/15, 340/3, 343/10¸ 375/8 (κι άλλο "προφανώς"), 405/2 και 3, 409/9 και πάει λέγοντας και πόσα από αυτά χρειάζονταν πραγματικά;



    Το κείμενο πήρε σε μάκρος και ώρα να σταματήσω. Θα προτιμούσα οι σημειώσεις να πωλούνταν ξεχωριστά για όποιον ενδιαφέρεται και να βλέπαμε και τί πωλήσεις θα κάναν. Κι η έκδοση να κυκλοφορεί και δίχως τα σχόλια, κι έχουμε εμείς τον τρόπο μας να αντιληφθούμε τις υπερβολές ή, ακόμα καλύτερα, να μην τις αντιληφθούμε γιατί ξεφύγαμε μέσ' στην αφήγηση. Γιατί είμαστε καβάλα στην πλάτη του Ναμπόκοβ ή του Θερβάντες, και τρέχουμε μαζί στις λεωφόρους της Αμερικής και στα χωράφια της Ισπανίας και δεν έχει σημασία τί πίστευε ο Ναμπόκοβ για τον Λιούις Κάρολ ή τί ψήφιζε στις βουλευτικές εκλογές ή πόσο αγαπούσε το τάδε χρώμα και το έβαλε και μέσα στο έργο του.

    Γιατί εμείς δεν παρακολουθούμε τον Ναμπόκοβ αλλά τον Χάλερ, κι ούτε παρακολουθούμε τον Θερβάντες, αλλά τον άλλο τον τρελό, που τρέχει με ένα δοχείο ξυρίσματος στο κεφάλι, ντάλα μέσα στο μεσημέρι, και πιάνεται να παλεύει ανύπαρκτους γίγαντες και να κινδυνεύει για μια δεσποσύνη που ούτε τον ξέρει.
    Σχόλια 32 Σχόλια
    1. Το αβατάριο του χρήστη Πολύτλας Οδυσσεύς
      Φαρόφύλακα, πρώτον θα ήθελα να σου δώσω συγχαρητήρια για τη δουλειά σου, και ότι συμγωνώ απολύτως με αυτά που λες περί σημειώσεων. Ελπίζω τα λόγια σου να φτάσουν κάποια μέρα στους εκδότες (ή να στείλεις ένα e-mail αν θες) γιατί αυτή η κατάσταση είναι ανυπόφορη. Και δεύτερον να πω πως έχω πέσει και εγώ θύμα (όπως όλοι μας φαντάζομαι) υπερβολικών σημειώσεων...
    1. Το αβατάριο του χρήστη Διας
      Εγώ θα δώσω το αντίθετο παράδειγμα. Το μαγικό βουνό του Tomas Mann από εκδόσεις Ζαχαρόπουλου, η οποία δεν περιέχει ούτε μια σημείωση. Ναι αλλά το κείμενο έχει διάφορες φιλοσοφίες και έννοιες που δεν είναι γνωστές στο ευρύ κοινό. Μια πρόταση για το σημαίνουν ή συμβολίζουν θα σε έβαζαν στο νόημα από το κάθεσαι να διαβάζεις κατεβατά στο google. Όπως επίσης είχε πολλές εκφράσεις σε Αγγλικά, Γαλλικά και Λατινικά. Ούτε μια σημείωση για το τι σημαίνουν; Να τρέχω πάλι στο google για να δω τι θέλει να πει; Οπότε πιστεύω ότι η λύση είναι ανάμεσα στις δύο περιπτώσεις.
    1. Το αβατάριο του χρήστη Χρυσηίδα
      Εγώ διαφωνώ εντελώς με την οπτική του όλου θέματος. Ο αναγνώστης που διαβάζει λογοτεχνία προφανώς και γνωρίζει τι θα πει "σχολιασμένη έκδοση". Στην περίπτωση της Λολίτας, λοιπόν, έχουμε να κάνουμε με μια τέτοια έκδοση. Όποιος ενδιαφέρεται την αγοράζει και την διαβάζει με τον τρόπο που του ταιριάζει, όποιος το θεωρεί κακό να τολμάνε κάποιοι να σχολιάζουν τη λογοτεχνία δεν αγοράζει το βιβλίο. Απλά πράγματα.

      Το βιβλίο το έχω, είναι εξαιρετικό από κάθε άποψη, προσεγμένη μετάφραση, μαγευτικό εξώφυλλο και φυσικά πρόλογος, εισαγωγή και σχολιασμός. Θεωρώ ότι αξίζει τα λεφτά του και δεν μου αρέσει να κακολογούμε μια τόσο προσεγμένη έκδοση έτσι. Να πούμε επίσης κάτι που δεν είδα να αναφέρεται, αν και διάβασα επί τροχάδην την πρώτη ανάρτηση και ίσως να μου ξέφυγε: η Λολίτα είναι ένα βιβλίο που χρειάζεται υποσημειώσεις. Ίσως όχι τόσο πολλές, αλλά, για παράδειγμα, ένας αναγνώστης που δεν ξέρει καλά Γαλλικά, χωρίς υποσημειώσεις δεν νομίζω ότι θα προχωρήσει πέρα από κάποιες σελίδες. Και δεν είναι μόνο τα Γαλλικά. Είναι και κάποια άλλα σημεία, που με μια επεξήγηση διευκολύνουν τον αναγνώστη και του εξηγούν κάποια, εκ πρώτης όψεως, ανεξήγητα πράγματα.
    1. Το αβατάριο του χρήστη Φαροφύλακας
      @Χρυσηίδα, όπως βλέπεις επαινώ τον Πατάκη και την έκδοση, αυτό που κρίνω είναι ο υπέρμετρος σχολιασμός.

      Παρεμπιπτόντως, προσωπικά πιστεύω πως η Λολίτα δεν χρειάζεται καμία υποσημειώση.

      Επίσης, είμαι βέβαιος πως οι περισσότεροι αναγνώστες απλά αγοράζουν την "Λολίτα", δίχως να σημειώνουν τον εκδότη, τον μεταφραστή ή αν η έκδοση είναι "σχολιασμένη" και παρότι όλα αυτά αναφέρονται στο βιβλίο, βέβαια.

      Επίσης, πιστεύω πως Γαλλικά και Λατινικά μέσα στα περισσότερα βιβλία μπορούν απλά να παραλείπονται. Έτσι κάνω εγώ, τουλάχιστον. Σε άλλα, όπου ο μισός διάλογος γίνεται σε μια ξένη γλώσσα, όπως στο "Πόλεμος και Ειρήνη", πιστεύω πως πρέπει να μεταφράζονται μέσα στο κείμενο, παρά το ότι ο συγγραφέας τα έχει έτσι στο πρωτότυπο.


      Δεν έβαλα φατσούλες στο άρθρο, όμως ελπίζω πως διαφαίνεται ότι υπάρχει χιούμορ.
    1. Το αβατάριο του χρήστη Χρυσηίδα
      Φάρε, φαντάζομαι ότι έχεις μπροστά σου το βιβλίο. Πήγαινε στις σελίδες 130-135, τυχαία άνοιξα εκεί κι εγώ. Δεν υπάρχει περίπτωση αναγνώστης που δεν ξέρει Γαλλικά να καταλάβει τι γίνεται, αν δεν του εξηγήσει κάποιος. Έχει χάσει άπειρα πράγματα αν το κάνει, αφού μιλάμε για ολόκληρες φράσεις στα Γαλλικά (και μερικά Λατινικά).
    1. Το αβατάριο του χρήστη Φαροφύλακας
      Προσωπικά, δεν σταματάω ποτέ σε τέτοια γαλλικά και λατινικά, εκτός από επιτόπου σχόλια και επεξηγήσεις του ίδιου του συγγραφέα. Βλέπω π.χ. πως το lui (σχ.95) είναι μια πλεοναστική αντωνυμία δηλ. δίχως κάποια νοηματική αξία.

      Παρόλα αυτά, θεωρώ το σχόλιό σου εύστοχο όπως και του Δία. Ας πούμε πως για τις ξενόγλωσσες εκφράσεις μπορούν να υπάρχουν μεταφράσεις, και τότε, παρακαλώ, στο κάτω μέρος της σελίδας, ίσα-ίσα να κοιτάξουμε λίγο και να συνεχίσουμε.

      Όμως εδώ μιλάμε για 833(!) σχόλια, σελίδες επί σελίδων, για κάθε θέμα, με σταυρωτές αναδρομικές αναφορές!
    1. Το αβατάριο του χρήστη Μήτις
      Μα η σχολιασμένη έκδοση είναι... Σχολιασμένη έκδοση! Είναι η επιστημονική ανάλυση του εκάστοτε έργου, δεν το υποσκιάζει. Υπάρχει πληθώρα εκδόσεων για να διαλέξει κανείς. Ας μην αναιρούμε ολόκληρο κλάδο της φιλολογίας, μη πω τη φιλολογία ως επιστήμη. Τι θα έλεγαν οι Αλεξανδρινοί φιλόλογοι αν σε διάβαζαν!
    1. Το αβατάριο του χρήστη Ίζι
      Πολύ ωραίο άρθρο, ενδιαφέρον και με χιούμορ.
      Στα περί σημειώσεων είμαι στη μέση. Ούτε άπειροι, άσχετοι σχολιασμοί που, πραγματικά, βλάπτουν την αναγνωστική απόλαυση, ούτε όμως και ανεπαρκείς εκεί που ίσως χρειάζονται. Απ' όσα έχω ακούσει για τη Λολίτα δεν θέλω με τίποτα τη συγκεκριμένη έκδοση. Από την άλλη, όταν διάβαζα το Εκκρεμές του Φουκώ σκεφτόμουν ότι θα μου άρεσε να υπάρχουν σημειώσεις και σχολιασμοί σε αρκετά σημεία.
    1. Το αβατάριο του χρήστη Φαροφύλακας
      @Μήτις: το ομολογώ πως μέσα στα χρόνια η φιλολογία έχει μια πολύ κατιούσα πορεία στην εκτίμησή μου αν και δεν έφτασε ακόμα στο επίπεδο που έχω την Αστρολογία.

      Και συμφωνώ πως "δεν το υποσκιάζει" : το καλύπτει!


      Για το θέμα των γλωσσών (και θα φροντίσω να περιλάβω αυτήν την προσθήκη στο αρχικό άρθρο).

      Δεν πιστεύω πως χρειάζεται κάθε ξένη λέξη ή ξένη φράση να μεταφράζεται, να ξέρουμε τί σημαίνει. Εχθές έβλεπα μια αμερικανική ταινία (The Usual Suspects) όπου κάποιος τραυματίας, κάποια στιγμή, μιλούσε Ουγγρικά. Ούτε εγώ, και προφανώς ούτε οι Αμερικανοί θεατές, καταλάβαμε τί έλεγε και δεν χρειάζεται κιόλας. Ενδεχομένως, αυτό είναι το εφέ που θέλησε ο σκηνοθέτης: να μην καταλαβαίνουμε! Είναι σαν να είσαι μέσα στην σκηνή όπου απλά υπάρχει κάποιος άνθρωπος που δεν καταλαβαίνεις τί λέει, όπως και στην κανονική ζωή, άλλωστε.
    1. Το αβατάριο του χρήστη Μήτις
      Ξέρεις τι θησαυρός από fragmenta έχει σωθεί από αρχαίους σχολιαστές που "καλύπτουν" το έργο; Έχουμε στίχους από χαμένα για πάντα έργα του Ευριπίδη, του Πλάτωνα, του Οβιδίου, του Σενέκα. Έχουμε ολόκληρα ποιήματα του Αρχίλοχου, της Σαπφούς μόνο και μόνο επειδή κάποιος σκέφτηκε πως ίσως είναι χρήσιμο το σχόλιο και η συγκριτική θεώρηση με κάποιο άλλο κείμενο. Όποιος δε θέλει μπορεί να διαλέξει άλλη έκδοση. Αν κάποιος θέλει να διαβάσει Γκαίτε, υπάρχει http://www.biblionet.gr/book/36412/G...85%CF%83%CF%84 και http://www.biblionet.gr/book/51031/G...AF%CF%84%CE%B5. Αν θέλει να διαβάσει την Ποιητική του Αριστοτέλη υπάρχει http://www.biblionet.gr/book/15971/%...CF%84%CE%B1_34 και http://www.greekbooks.gr/books/arhea...iitiki.product. Το Φαίδρο http://www.biblionet.gr/book/122187/...81%CE%BF%CF%82 και http://www.biblionet.gr/book/38200/%...81%CE%BF%CF%82.
      Ονομάζεται Επιλογή του βιβλίου που θα διαβάσω και που προτιμώ ως αναγνώστης, χωρίς να μειώνω τη δουλειά και το μεράκι κάποιων ανθρώπων. Τίποτε δεν είναι υποχρεωτικό. Πάω να διαβάσω άστρα κι όραμα γιατί τα εγχειρίδια για το αρχαίο μυθιστόρημα παραείναι σχολαστικά
    1. Το αβατάριο του χρήστη Μανταλενα
      ωραιο αρθρο φαρε. μου αρεσε το χιουμορ σου κ που δεν ειναι φλατ κ ανευρο

      για το θεμα των σημειωσεων με καλυψε η ιζι
    1. Το αβατάριο του χρήστη Φαροφύλακας
      Μήτις, θα πρέπει να παρατηρήσεις πως μαζί με την Χρυσηίδα, που υπερασπίζεστε τον υπέρμετρο σχολιασμό, είστε φιλόλογοι και μάλιστα με ιδιαίτερο μεράκι για την φιλολογία. Οι υπόλοιποι είμαστε απλά αναγνώστες που θέλουμε να βυθιστούμε στην αναγνωστική απόλαυση δίχως να μας τραβάει συνεχώς κάποιος σχολιαστής στην επιφάνεια. Ακόμα κι αυτά που γράφεις εδώ πιο πάνω, για τον Σενέκα και τον Οβίδιο, στέκονται πολύ μακριά από τον μέσο αναγνώστη αλλά σίγουρα, με πολύ συγκατάβαση θα κουνήσει το κεφάλι κάποιος φιλόλογος.

      Ακόμη κι έτσι, όμως, οι αρχαίοι σχολιαστές, που επικαλείσαι, είμαι σίγουρος πως συμπεριλάμβαναν τους σκόρπιους στίχους και ποιήματα σε δικά τους έργα, και δεν παρέμβαλαν την δική τους φλυαρία στο πρωτότυπο, όπως γίνεται σήμερα.

      Λογοτεχνία και φιλολογία είναι διαφορετικά πράγματα. Καλά κάνετε και απολαμβάνετε την φιλολογία, άλλωστε δουλειά σας είναι. Μπορούμε εμείς να μείνουμε έξω από αυτήν και απλά να απολαύσουμε την λογοτεχνία;

      εεε;
    1. Το αβατάριο του χρήστη Γλωσσολάγνος
      Παράθεση Αρχική Δημοσίευση από Φαροφύλακας Δες Ανάρτηση
      Λογοτεχνία και φιλολογία είναι διαφορετικά πράγματα. Καλά κάνετε και απολαμβάνετε την φιλολογία, άλλωστε δουλειά σας είναι. Μπορούμε εμείς να μείνουμε έξω από αυτήν και απλά να απολαύσουμε την λογοτεχνία;
      Το θέμα είναι ότι δεν υπάρχει ένα «εμείς». Υπάρχουν πολλοί αναγνώστες που εκτιμούν τον σχολιασμό χωρίς να είναι φιλόλογοι ή θεωρητικοί της λογοτεχνίας, ενώ υπάρχουν και οι αναγνώστες που ούτε διαβάζουν τους σχολιασμούς αλλά ούτε κι ενοχλούνται απ' αυτούς. Τέλος, δεν πιστεύω σε καμιά περίπτωση ότι η Μήτις και η Χρυσηίδα υπερασπίστηκαν τον υπέρμετρο σχολιασμό. Αλλά ας μιλήσουν οι ίδιες γι' αυτό.
    1. Το αβατάριο του χρήστη Μήτις
      Μήτις, θα πρέπει να παρατηρήσεις πως μαζί με την Χρυσηίδα, που υπερασπίζεστε τον υπέρμετρο σχολιασμό, είστε φιλόλογοι και μάλιστα με ιδιαίτερο μεράκι για την φιλολογία. Οι υπόλοιποι είμαστε απλά αναγνώστες που θέλουμε να βυθιστούμε στην αναγνωστική απόλαυση δίχως να μας τραβάει συνεχώς κάποιος σχολιαστής στην επιφάνεια. Ακόμα κι αυτά που γράφεις εδώ πιο πάνω, για τον Σενέκα και τον Οβίδιο, στέκονται πολύ μακριά από τον μέσο αναγνώστη αλλά σίγουρα, με πολύ συγκατάβαση θα κουνήσει το κεφάλι κάποιος φιλόλογος.
      Με πρόλαβε ο Λάγνος σε αυτό. Εγώ συνήθως διαβάζω κάτι όχι μόνο ως αναγνώστρια αλλά και ως φιλόλογος (προτιμώ όμως το Λατινίστρια, γιατί υπάρχουν και οι γλωσσολόγοι, οι αρχαιοελληνιστές, οι βυζαντινολόγοι, μη μας τσουβαλιάζεις ) ωστόσο πολλοί αναγνώστες αναζητούν σχολιασμένες εκδόσεις.
      Ακόμη κι έτσι, όμως, οι αρχαίοι σχολιαστές, που επικαλείσαι, είμαι σίγουρος πως συμπεριλάμβαναν τους σκόρπιους στίχους και ποιήματα σε δικά τους έργα, και δεν παρέμβαλαν την δική τους φλυαρία στο πρωτότυπο, όπως γίνεται σήμερα.
      Όχι, δεν ισχύει κάτι τέτοιο. Υπάρχουν και αυτοί που σχολιάζουν σε ξεχωριστό έργο κάποιον συγγραφέα, υπάρχουν όμως και αυτοί που το κάνουν στο υπόμνημα του αρχικού κειμένου.


      Λογοτεχνία και φιλολογία είναι διαφορετικά πράγματα. Καλά κάνετε και απολαμβάνετε την φιλολογία, άλλωστε δουλειά σας είναι. Μπορούμε εμείς να μείνουμε έξω από αυτήν και απλά να απολαύσουμε την λογοτεχνία;
      Ναι, βέβαια και μπορούμε. Απλά πηγαίνεις στο βιβλιοπωλείο και δεν αγοράζεις σχολιασμένη έκδοση. Τι σε πειράζει να την αγνοήσεις; Ή μήπως η λύση είναι να τις εξοστρακίσουμε ως αφόρητα ενοχλητικές;
    1. Το αβατάριο του χρήστη Φαροφύλακας
      Πράγματι, σαν αναγνώστης καταλήγεις (όμως παίρνει κάποια χρόνια) να ξέρεις πώς σου αρέσει η... έκδοσή σου. Σήμερα, δεν θα αγόραζα τις συγκεκριμένες εκδόσεις Λολίτας και Δον Κιχώτη αν και αγορασμένες πριν πολλά χρόνια, αυτές έτυχε και βρέθηκαν στα ράφια μου. Είναι γεγονός πως η δική μου τουλάχιστον απόλαυση κάπως χάλασε από τον σχολιασμό, καί στα δύο βιβλία.

      Ο Γλωσσολάγνος έχει δίκιο όσο αφορά τα πολλά είδη αναγνωστών.

      Πάντως ο υπέρμετρος σχολιασμός είναι ένα θέμα που με έχει απασχολήσει, για τον οποίο έχω την πεποίθηση πως σε περιπτώσεις (όπως οι δύο που ανέφερα) έχει ξεφύγει, και πως αξίζει να γίνει θέμα συζήτησης.

      @Μήτις: άρα το σχόλιό σου πιο πάνω, πως ο σχολιασμός βοηθάει να σωθούν σκόρπιοι στίχοι και ποιήματα, αφορά σχολιασμό σε ξέχωρα έργα και όχι στο υπόμνημα του πρωτότυπου. Μαζί σου σε αυτό: ο σχολιασμός να γίνεται σε ξέχωρα έργα για όποιον τον ενδιαφέρει.
    1. Το αβατάριο του χρήστη Μήτις
      Παράθεση Αρχική Δημοσίευση από Φαροφύλακας Δες Ανάρτηση
      @Μήτις: άρα το σχόλιό σου πιο πάνω, πως ο σχολιασμός βοηθάει να σωθούν σκόρπιοι στίχοι και ποιήματα, αφορά σχολιασμό σε ξέχωρα έργα και όχι στο υπόμνημα του πρωτότυπου. Μαζί σου σε αυτό: ο σχολιασμός να γίνεται σε ξέχωρα έργα για όποιον τον ενδιαφέρει.
      Δεν είναι κάτι τέτοιο. Είπα πως υπάρχουν και οι δυο περιπτώσεις, και σε ξεχωριστό έργο και στην ίδια την έκδοση του έργου. Προφανώς και έχουν διασωθεί σκόρπιοι στίχοι σε υπομνήματα από τους σχολιαστές. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι οι Δειπνοσοφιστές του Αθηναιου.
      Πάντως ο υπέρμετρος σχολιασμός είναι ένα θέμα που με έχει απασχολήσει, για τον οποίο έχω την πεποίθηση πως σε περιπτώσεις (όπως οι δύο που ανέφερα) έχει ξεφύγει, και πως αξίζει να γίνει θέμα συζήτησης.
      εγώ πάλι θεωρώ πως δεν υπάρχει κανένα θέμα αφού μπορείς να διαλέξεις την έκδοση που σου ταιριάζει, κανείς δε σε αναγκάζει για το αντίθετο.
    1. Το αβατάριο του χρήστη Γλωσσολάγνος
      Παράθεση Αρχική Δημοσίευση από Μήτις Δες Ανάρτηση
      εγώ πάλι θεωρώ πως δεν υπάρχει κανένα θέμα αφού μπορείς να διαλέξεις την έκδοση που σου ταιριάζει, κανείς δε σε αναγκάζει για το αντίθετο.
      Για να κάνω τον δικηγόρο του διαβόλου: κι αν δεν υπάρχει άλλη έκδοση; Αν είναι εξαντλημένη; Ή, αν υπάρχει, είναι κακομεταφρασμένη;
    1. Το αβατάριο του χρήστη Μήτις
      Παράθεση Αρχική Δημοσίευση από Γλωσσολάγνος Δες Ανάρτηση
      Για να κάνω τον δικηγόρο του διαβόλου: κι αν δεν υπάρχει άλλη έκδοση; Αν είναι εξαντλημένη; Ή, αν υπάρχει, είναι κακομεταφρασμένη;
      Μα τα αγνοείς! Είτε είναι στο τέλος κάθε σελίδας, είτε στο τέλος του βιβλίου. Δικαιολογίες του τύπου με έβαλε σε πειρασμό η αρίθμηση δεν υφίστανται, όταν σε συνεπαίρνει το έργο το τελευταίο που σε νοιάζει είναι το αριθμάκι στο τέλος της φράσης
    1. Το αβατάριο του χρήστη Χρυσηίδα
      Παράθεση Αρχική Δημοσίευση από Φαροφύλακας Δες Ανάρτηση
      Μήτις, θα πρέπει να παρατηρήσεις πως μαζί με την Χρυσηίδα, που υπερασπίζεστε τον υπέρμετρο σχολιασμό, είστε φιλόλογοι και μάλιστα με ιδιαίτερο μεράκι για την φιλολογία. Οι υπόλοιποι είμαστε απλά αναγνώστες που θέλουμε να βυθιστούμε στην αναγνωστική απόλαυση δίχως να μας τραβάει συνεχώς κάποιος σχολιαστής στην επιφάνεια. Ακόμα κι αυτά που γράφεις εδώ πιο πάνω, για τον Σενέκα και τον Οβίδιο, στέκονται πολύ μακριά από τον μέσο αναγνώστη αλλά σίγουρα, με πολύ συγκατάβαση θα κουνήσει το κεφάλι κάποιος φιλόλογος.

      Λογοτεχνία και φιλολογία είναι διαφορετικά πράγματα. Καλά κάνετε και απολαμβάνετε την φιλολογία, άλλωστε δουλειά σας είναι. Μπορούμε εμείς να μείνουμε έξω από αυτήν και απλά να απολαύσουμε την λογοτεχνία;

      εεε;
      Φάρε, δε μου αρέσει καθόλου το ύφος σου. Δεν έχω ειρωνευτεί ποτέ την επιστήμη σου και όταν έχεις σχολιάσει την ασχετοσύνη μου στα κομπιούτερ (πολλές φορές και με το σύνηθες καυστικό σου ύφος) ποτέ δεν γύρισα να σου πω "το πισί είναι για όλους, αφήστε μας ήσυχους εσείς οι κομπιουτεράδες".

      Γιατί γίνεσαι επιθετικός, δεν καταλαβαίνω. Μπορούμε να συζητήσουμε όμορφα και καλά το συγκεκριμένο θέμα; Ή πρέπει όλοι να συμμεριστούμε την άποψή σου;

      Επίσης, δεν υπερασπίστηκα ποτέ μου τον υπέρμετρο σχολιασμό, πού το βρήκες αυτό; Είπα ότι ο καθένας είναι ελεύθερος να αγοράσει ό,τι θέλει και να το διαβάσει όπως θέλει. Επειδή έτυχε μια επιστημονική εργασία (του εξωτερικού εννοείται, όχι δική μας) να εκδοθεί από τον Πατάκη και όχι από τον Ερμή, τον Ίκαρο, τη Νήσο κλπ. το κάνουμε θέμα και το ονομάζουμε "μάστιγα". Έλεος....
    1. Το αβατάριο του χρήστη Μέγας Μάγιστρος
      Θα συμφωνήσω με την Χρυσηίδα. Στο εξώφυλλο της επίμαχης εκδόσεως εμφανίζεται με ευκρίνεια η σημείωση: "η σχολιασμένη έκδοση". Προφανώς και κανείς δεν ζητά να μη σχολιάζονται από θεωρητικούς της λογοτεχνίας μυθιστορήματα όπως ή Λολίτα, προφανώς και ο απλός αναγνώστης είναι πολύ πιθανό να μην ενδιαφέρεται για έναν τόσο ακαδημαϊκό σχολιασμό. Σε αυτήν την περίπτωση δεν αγοράζει την έκδοση. Όμως δεν μπορώ να μη παρατηρήσω πως είναι αξιέπαινη εκδοτική πρωτοβουλία η μετάφραση και θέση σε κυκλοφορία της σχολιασμένης εκδόσεως. Η τελευταία καθίσταται προσιτή στον αναγνώστη που θα ενδιαφερόταν γι'αυτήν με μία απλή επίσκεψη στο βιβλιοπωλείο. Δεν μιλώ για την περίπτωση του Μόμπυ Ντικ με τον πεντάτομο υπομνηματισμό (αλήθεια έχουν κυκλοφορήσει οι τόμοι 2-5; ) .